Een Wet DBA risico-zelfscan is inmiddels een standaard driemaandelijkse oefening voor elk bedrijf in Nederland dat zzp’ers inschakelt. De volledige handhaving is op 1 januari 2025 hervat, en vanaf 1 januari 2026 kan de Belastingdienst vergrijpboetes opleggen bovenop de naheffingsaanslagen die sinds het einde van het moratorium al mogelijk waren. Contracten die voorheen voldeden omdat er een modelovereenkomst in het dossier zat, zijn niet langer veilig — de belastingautoriteit kijkt naar hoe het werk daadwerkelijk wordt uitgevoerd.
Een Wet DBA risico-zelfscan is een gestructureerde beoordeling van elke zzp-opdracht aan de hand van de negen Deliveroo-criteria die de Hoge Raad in 2023 heeft vastgesteld. Het toets de feitelijke uitvoering — toezicht, integratie, exclusiviteit, commercieel risico, werkwijze — en niet het papierwerk. Het niet slagen voor de toets op feitelijke uitvoering in 2026 stelt de opdrachtgever bloot aan naheffingen vanaf 2025, plus een vergrijpboete van maximaal 100% van de aanslag bij opzettelijke schijnzelfstandigheid.
De Wet DBA (Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties) is de Nederlandse wet uit 2016 die de VAR-verklaring heeft vervangen. Het maakt opdrachtgevers en opdrachtnemers gezamenlijk verantwoordelijk voor de juiste kwalificatie van een arbeidsrelatie. De handhaving was opgeschort van 2016 tot 2024. Vanaf 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst de regels volledig; vanaf 1 januari 2026 kan zij ook vergrijpboetes opleggen.
De wet zelf is sinds 2016 niet veranderd — wat wel is veranderd, is de bereidheid om deze te handhaven. Tussen 2016 and 2024 hanteerde de Belastingdienst een feitelijk moratorium omdat implementatieproblemen (met name rond modelovereenkomsten) vervolging bemoeilijkten. Die periode is voorbij. Vanaf 1 januari 2025 kan de belastingautoriteit correctieverplichtingen en naheffingsaanslagen loonheffing opleggen wanneer zij schijnzelfstandigheid constateert; vanaf 1 januari 2026 kan zij daar vergrijpboetes bovenop leggen voor opzettelijke of ernstig nalatige onjuiste kwalificatie. Verzuimboetes blijven tot en met 2026 opgeschort als overgangsmaatregel.
Modelovereenkomsten hebben ook het grootste deel van hun beschermende waarde verloren. De Belastingdienst keurt sinds 1 januari 2025 geen nieuwe modelovereenkomsten meer goed; bestaande goedgekeurde sjablonen blijven geldig tot eind 2029, maar alleen als de werkpraktijk overeenkomt met het sjabloon. De controles die wij sinds januari 2025 hebben ondersteund, beginnen doorgaans met een bedrijfsbezoek, niet met papierwerk — inspecteurs vragen welke zzp’ers die week op locatie zijn en observeren hoe zij werken.
De Belastingdienst hanteert een holistische beoordeling op basis van de negen Deliveroo-criteria die de Hoge Raad in maart 2023 heeft vastgesteld (ECLI:NL:HR:2023:443). Geen enkele factor is doorslaggevend. Inspecteurs wegen toezicht, integratie in de organisatie van de opdrachtgever, persoonlijke werkverplichting, wijze van beloning, werktijden, commercieel risico, ondernemersgedrag, contractduur en of de werker zich als ondernemer presenteert af.
In de praktijk valt de beoordeling uiteen in drie clusters. Inhoud van de zeggenschap (in hoeverre de opdrachtgever het werk aanstuurt), inbedding (of de werker zich gedraagt en voelt als een werknemer binnen de organisatie) en ondernemersrealiteit (of de werker zich daadwerkelijk als ondernemer gedraagt — meerdere opdrachtgevers, eigen gereedschap, eigen commercieel risico). We zien regelmatig dat opdrachtgevers met ‘conforme’ modelcontracten niet door de toets op feitelijke uitvoering komen omdat roostersystemen, gedeelde laptops en verplichte teamvergaderingen een ander verhaal vertellen.
| Risicofactor | Uitleg | Handhavingsprioriteit 2026 |
| Exclusieve zzp’ers met een lang dienstverband | Zelfde opdrachtgever >12 maanden, geen andere opdrachtgevers | Hoog — eerste doelwit van controles door de Belastingdienst |
| ZZP in de zorg | Werk op basis van roosters met verplichte training | Hoog — sectorspecifiek controleprogramma van kracht |
| Platformwerk in de stijl van Uber | Jurisprudentie na Deliveroo strekt zich uit tot gig-platforms | Hoog — actieve rechtszaken en handhaving |
| Zzp’ers die minder dan € 38 per uur verdienen | Rechtsvermoeden van een arbeidsovereenkomst | Gemiddeld — verwachting is dat dit in 2026-27 wettelijk wordt vastgelegd |
| Opdrachtnemers met een vast wekelijks rooster | Vaste dagen, vaste uren, geïntegreerd in teamrooster | Gemiddeld-hoog — duidelijke indicator van toezicht |
| Interim-managers voor korte opdrachten | Goed gevestigd als ondernemers | Lager — slagen meestal voor de toets op feitelijke uitvoering |
| Echte consultants met meerdere opdrachtgevers | Eigen website, facturen, vergoedingen op basis van resultaten | Laagst — het model werkt nog steeds |
De volgende checklist van tien punten weerspiegelt de vragen over feitelijke uitvoering die de Nederlandse desk van Access Financial gebruikt bij beoordelingen voor klanten. Geef elke opdracht een score van 0 tot 2 op elk punt — 0 duidelijk in loondienst, 1 gemengd, 2 duidelijk zelfstandig. Elke opdracht met een score onder de 12 van de 20 moet opnieuw worden gecontracteerd of worden omgezet naar de loonlijst vóór de volgende risicocontrole van de Belastingdienst.
| Gevolg | Details | Van kracht vanaf |
| Naheffingsaanslagen met terugwerkende kracht | Loonbelasting + sociale premies tot 5 jaar terug | 1 januari 2025 |
| Correctieverplichtingen | Opdracht om de werker voortaan op de loonlijst te plaatsen | 1 januari 2025 |
| Vergrijpboete | Tot 100% van de belastingaanslag bij opzettelijke onjuiste kwalificatie | 1 januari 2026 |
| Verzuimboete | Opgeschort tot en met 2026 als overgangsmaatregel | Nog niet — verwacht in 2027 |
| Reputatie- en controlerisico | Belastingdienst kan bevindingen delen met de Nederlandse Arbeidsinspectie (SZW) | Lopend |
De financiële blootstelling is aanzienlijk, zelfs zonder de boetelaag. Voor een zzp’er die gedurende 24 maanden vijf dagen per week wordt ingeschakeld tegen € 600 per dag, kunnen de naheffingen voor loonbelasting en sociale premies alleen al meer dan € 65.000 per opdrachtnemer bedragen. Voeg daar een vergrijpboete van maximaal 100% aan toe voor opzettelijke gevallen en het bedrag verdubbelt.
De Wet DBA wordt naar verwachting vervangen door de Zelfstandigenwet, maar niet in 2026. Op 6 maart 2026 kondigde de regering aan dat zij het verduidelijkingsdeel van het VBAR-wetsvoorstel, dat veel kritiek uit de markt had gekregen, zou schrappen. Het rechtsvermoeden — een wettelijk vermoeden dat een werker die minder dan € 38 per uur verdient een werknemer is, tenzij het tegendeel wordt bewezen — wordt als afzonderlijke wetgeving voortgezet en moet uiterlijk 31 augustus 2026 in het Staatsblad worden gepubliceerd. De volledige Zelfstandigenwet wordt nu op zijn vroegst in 2027 verwacht.
In de praktijk verandert dit niets aan de handhavingshouding voor 2026. De Belastingdienst blijft de Deliveroo-toets toepassen, blijft controles uitvoeren in sectoren met een hoog risico en blijft alleen bewijs van de werkpraktijk — en niet papierwerk — als doorslaggevend accepteren. Bedrijven die wachten op een nieuwe wet voordat ze hun inhuurmix aanpassen, lopen het grootste risico om bij een tussentijdse controle te worden betrapt.
Wat is de Wet DBA — de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties is de Nederlandse wet uit 2016 die de grens regelt tussen echte zelfstandigheid en loondienst voor belastingdoeleinden. Het verving de oude VAR-verklaring en maakte opdrachtgevers en opdrachtnemers gezamenlijk verantwoordelijk voor de juiste kwalificatie. Vanaf 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst deze volledig; vanaf 1 januari 2026 kan zij vergrijpboetes opleggen bovenop naheffingsaanslagen.
Wie risico loopt onder de Wet DBA is elke opdrachtgever die zzp’ers inschakelt onder voorwaarden die lijken op loondienst. Gevallen met het hoogste risico zijn exclusieve opdrachtnemers met een lang dienstverband die op roosterbasis werken, opdrachtnemers onder de € 38 per uur, geïntegreerde teamleden met door de opdrachtgever verstrekte apparatuur en zzp’ers in de zorg. Opdrachtnemers die meerdere opdrachtgevers bedienen op basis van resultaatvergoedingen met hun eigen gereedschap en commercieel risico lopen een lager risico, maar zijn niet automatisch veilig.
Hoe de Belastingdienst arbeidsrelaties beoordeelt, is via een holistische toets op basis van de negen Deliveroo-criteria die de Hoge Raad in maart 2023 heeft vastgesteld. Inspecteurs kijken naar toezicht, integratie, persoonlijke werkverplichting, beloningsmethode, werktijden, commercieel risico, ondernemersgedrag, contractduur en of de werker zich als ondernemer presenteert. Geen enkele factor is doorslaggevend.
Wanneer de VBAR de Wet DBA zal vervangen, is nu onduidelijk. De regering heeft het verduidelijkingsdeel van het VBAR-wetsvoorstel op 6 maart 2026 geschrapt. Het rechtsvermoeden — het vermoeden van loondienst bij een tarief onder de € 38 per uur — wordt voortgezet als afzonderlijke wetgeving voor publicatie uiterlijk 31 augustus 2026. De volledige Zelfstandigenwet wordt op zijn vroegst in 2027 verwacht; de Wet DBA blijft het geldende kader gedurende 2026.
Gerelateerde artikelen: WAADI, Gids voor Nederland